Tuần trước, tôi ngồi trong một quán cà phê nhỏ ở Berlin, nhìn dòng tweet của Vivek Raman – CEO của Etherealize – mà cảm thấy như có một cú điện giật chạy dọc sống lưng. Ông ta nói: “Phố Wall đang lao vào cuộc đua xuống đáy với các private blockchain”. Tôi đã chứng kiến quá nhiều lời hứa thất bại trong 21 năm qua, nhưng lần này có gì đó khác. Không phải vì thông điệp mới, mà vì nó đến từ một người trong cuộc – một cựu trader trái phiếu, người hiểu rõ cơ chế vận hành của chính những tổ chức mà ông đang chỉ trích.
Hãy nhìn lại bối cảnh: Wall Street đã âm thầm xây dựng các private blockchain suốt nhiều năm. JPMorgan có Onyx, Goldman có Digital Asset, và hàng loạt ngân hàng khác chạy theo Canton Network. Họ tự hào về tính riêng tư, khả năng kiểm soát, và tuân thủ quy định. Nhưng Raman nói rằng chính những thứ đó đang tạo ra một “race to the bottom” – một cuộc đua mà ai cũng cố gắng hạ thấp tiêu chuẩn để giành lợi thế ngắn hạn, cuối cùng làm xói mòn niềm tin vào toàn bộ hệ thống.
Tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi 28 tuổi, còn là nhân viên cấp trung tại một quỹ đầu tư crypto ở Berlin. Tôi đã thuyết phục cấp trên đầu tư 50 ETH vào OmiseGO – một dự án ICO mà tôi tin tưởng sau nhiều tháng phân tích. Một đồng nghiệp nam nói: “Phụ nữ không hiểu công nghệ blockchain, chỉ dựa vào cảm tính”. Tôi im lặng, nhưng 6 tháng sau, khoản đầu tư tăng 300%. Kinh nghiệm đó dạy tôi rằng niềm tin vào một câu chuyện có thể mạnh hơn mọi con số, nhưng cũng có thể là bẫy.
Bây giờ, câu chuyện về private blockchain của Wall Street cũng vậy. Họ tự nhốt mình trong những khu vườn có tường bao, nơi dữ liệu không được kiểm tra bởi công chúng, và các giao dịch chỉ được xác thực bởi một nhóm nhỏ các bên liên quan. Điều này tạo ra ảo tưởng về hiệu quả, nhưng thực chất là sự kém hiệu quả được kéo dài – như Raman đã cảnh báo. Mỗi ngân hàng xây một private chain riêng, mỗi chuẩn mực khác nhau, không thể kết nối với nhau. Đó là sự phân mảnh, không phải đổi mới.
Cốt lõi của cuộc tranh luận này không nằm ở hiệu suất kỹ thuật, mà nằm ở mô hình tin cậy. Public blockchain như Ethereum đặt niềm tin vào một mạng lưới không cần cấp phép, nơi bất kỳ ai cũng có thể xác thực giao dịch. Private blockchain đặt niềm tin vào một liên minh các tổ chức – và chính sự tin tưởng đó lại dễ bị phá vỡ khi lợi ích xung đột. Tôi đã thấy điều này xảy ra trong DeFi Summer 2020, khi Uniswap v3 ra mắt và tôi đầu tư 10 ETH. Tôi kết nối với hai nhà phát triển ở Berlin, hiểu sâu về cơ chế thanh khoản. Thị trường biến động, nhưng tôi giữ vững niềm tin vì tôi thấy một cộng đồng đang xây dựng, không phải một nhóm ngân hàng đang cạnh tranh.
Nhưng có một góc khuất mà Raman không nói đến: quyền riêng tư. Các tổ chức tài chính cần giao dịch được giữ kín trước khi công bố. Public blockchain hiện tại không đáp ứng được điều đó. zkRollup và các giải pháp riêng tư vẫn còn ở giai đoạn đầu. Đây là điểm mù của câu chuyện “minh bạch là tất cả”. Một đồng nghiệp cũ từng nói với tôi: “Nếu mọi giao dịch của tôi đều công khai, đối thủ sẽ biết mọi chiến lược của tôi”. Đó là lý do Wall Street chọn private chain.
Tôi nghĩ về NFT Art Blocks năm 2021. Tôi đã lý tưởng hóa công nghệ, mua 3 NFT với 2.5 ETH vì tin vào giá trị nghệ thuật. Nhưng khi OpenSea bùng nổ, giá tăng 500%, tôi thấy mọi người chỉ đầu cơ. Tôi kiệt sức cảm xúc, phải nghỉ một tuần. Bài học: lý tưởng tốt, nhưng gas fee còn đắt hơn. Cũng giống như câu chuyện public vs private blockchain bây giờ. Lý thuyết public chain hay ho, nhưng chi phí chuyển đổi và rào cản tuân thủ còn đắt hơn nhiều.
Về mặt thị trường, đây là một trận chiến giành “tâm trí” của Wall Street. Etherealize là một tổ chức được tài trợ bởi hệ sinh thái Ethereum, có nhiệm vụ quảng bá public chain. Lời cảnh báo của Raman không phải là tin tức mới, mà là một đòn tâm lý chiến. Nếu nhìn vào dữ liệu, các RWA (Real World Assets) đang tăng trưởng – BlackRock có BUIDL fund, Franklin Templeton có OnChain Money Market Fund. Nhưng phần lớn vẫn nằm trên private chain. Sự thật là: chưa có một tổ chức lớn nào từ bỏ private chain để chuyển sang public chain. Đây là khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế.
Phát hiện phản trực giác: Có thể private chain thực sự kém hiệu quả, nhưng không phải vì công nghệ, mà vì sự thiếu tin tưởng giữa các tổ chức. Mỗi ngân hàng sợ mất lợi thế cạnh tranh, nên họ xây dựng hệ thống riêng. Public chain có thể giải quyết vấn đề này bằng cách loại bỏ nhu cầu tin tưởng lẫn nhau. Nhưng Raman đã quên rằng: các tổ chức không muốn loại bỏ hoàn toàn niềm tin – họ muốn kiểm soát nó.
Tôi nhìn vào bức tranh lớn hơn. Lĩnh vực Layer2 hiện tại phụ thuộc vào sequencer tập trung, và “decentralized sequencing” vẫn chỉ là PowerPoint. Điều này khiến tôi tự hỏi: liệu Ethereum có thực sự sẵn sàng cho Wall Street? Hay tất cả chỉ là một câu chuyện bán hàng?
Kết luận: Cuộc đua này không phải là công nghệ thắng thua, mà là niềm tin thắng thua. Nếu Wall Street tiếp tục chạy theo private chain, họ sẽ tự tạo ra những ốc đảo cô lập. Nếu họ chuyển sang public chain, họ sẽ phải đối mặt với những thách thức về quyền riêng tư và tuân thủ. Tôi không có câu trả lời dứt khoát, nhưng tôi biết rằng: lịch sử của blockchain đã chỉ ra, những người chiến thắng không phải là những người có công nghệ tốt nhất, mà là những người kể câu chuyện thuyết phục nhất.
Vậy câu chuyện nào sẽ thắng? Câu chuyện về sự minh bạch và không cần tin tưởng, hay câu chuyện về sự kiểm soát và riêng tư? Tôi đặt cược vào cả hai, bởi vì thị trường luôn cần một sự dung hòa. Và điều đó có nghĩa là: chúng ta sẽ còn nhiều tranh luận nữa trước khi một tiêu chuẩn thực sự xuất hiện.
