Tôi vẫn nhớ cái cảm giác hồi hộp khi đọc mã nguồn của một smart contract về quản trị biên giới hồi năm 2023. Đó là một dự án nhỏ từ một nhóm phát triển ở Beirut, họ muốn dùng blockchain để ghi lại các thỏa thuận ngừng bắn giữa các phe phái. Lúc đó tôi nghĩ: 'Thật là ngây thơ.' Nhưng rồi ngày 15 tháng 8 vừa qua, khi đọc tin Thủ tướng Lebanon Nawaf Salam yêu cầu mở rộng 'vùng thí điểm' ở miền Nam và thiết lập lộ trình rút quân Israel, tôi chợt nhận ra: có lẽ sự ngây thơ đó chính là thứ chúng ta thiếu nhất trong nền chính trị toàn cầu.
Context: Bối cảnh giao thức và thông tin cần thiết
Thỏa thuận khung ba bên giữa Lebanon, Israel và Mỹ, được trung gian bởi Washington, vốn dĩ là một văn bản chính trị truyền thống. Lãnh đạo Hezbollah, Naeem Qassem, đã bác bỏ nó ngay lập tức, với lý do Mỹ đang tiếp tay cho Israel. Trong một bài phát biểu kỷ niệm 20 năm kết thúc chiến tranh 2006, ông nói: 'Nếu không có sự hỗ trợ của Mỹ, Israel sẽ không thực hiện tất cả những hành động gây hấn này.'
Đây là một câu chuyện cổ điển về sự thiếu lòng tin. Hai bên không tin nhau, và bên trung gian cũng bị nghi ngờ. Trong blockchain, chúng ta gọi đó là 'vấn đề Byzantine Generals' - làm sao để các bên không tin tưởng nhau có thể đạt được đồng thuận mà không cần một bên thứ ba đáng tin cậy? Câu trả lời là: một giao thức phi tập trung, nơi mọi hành động đều được ghi lại và xác minh công khai.
Core: Phân tích kỹ thuật và giá trị
Hãy tưởng tượng một smart contract được triển khai trên Ethereum hoặc một Layer-2 với chi phí thấp. Hợp đồng này chứa các điều khoản của thỏa thuận rút quân: mốc thời gian, tọa độ địa lý, và các điều kiện kích hoạt. Mỗi bên - Lebanon, Israel, và một ủy ban giám sát quốc tế - sẽ có một cặp khóa riêng. Để thực hiện một bước rút quân, cần có chữ ký đa chữ ký (multisig) từ ít nhất hai trong ba bên. Điều này loại bỏ khả năng một bên đơn phương thay đổi thỏa thuận.
Nhưng phần thú vị nhất là oracle. Làm thế nào để blockchain biết rằng một đơn vị quân đội thực sự đã rời khỏi một khu vực? Ở đây, chúng ta có thể dùng một mạng lưới oracle phi tập trung - ví dụ, các cảm biến IoT được xác thực bởi nhiều bên thứ ba độc lập, hoặc thậm chí là ảnh vệ tinh được xử lý bởi một mô hình AI và gửi bằng chứng lên on-chain. Nếu tất cả oracle đều xác nhận việc rút quân, smart contract sẽ tự động phát hành một khoản tiền ký quỹ hoặc kích hoạt bước tiếp theo.
Đây là nơi tôi thấy sự khác biệt so với các giải pháp truyền thống. Trong các hiệp định hòa bình, thường có 'cơ chế giám sát' nhưng chúng luôn phụ thuộc vào thiện chí của các bên. Một smart contract thì không có thiện chí. Nó chỉ thực thi mã. Và chính sự vô cảm đó tạo ra lòng tin.
Tôi nhớ dự án 'Women in Crypto' của mình hồi 2021. Khi thị trường NFT sụp đổ, chúng tôi vẫn giữ lời hứa dùng 50% số tiền thu được cho học bổng. Bởi vì hợp đồng thông minh đã được viết sẵn, không ai có thể thay đổi. Đó là sức mạnh của 'code is law'. Nhưng cũng chính sức mạnh này đặt ra câu hỏi: liệu chúng ta có sẵn sàng giao phó hòa bình cho những dòng code?
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác
Tôi từng là người tin tưởng tuyệt đối vào blockchain trong các vấn đề xã hội. Nhưng sau thất bại của dự án ICO 'Somnia' năm 2017, tôi nhận ra rằng công nghệ chỉ là một phần của câu chuyện. Vấn đề của Hezbollah không phải là họ không tin vào công nghệ; vấn đề là họ không tin vào Mỹ. Ngay cả khi có một blockchain hoàn hảo, nếu các bên vẫn coi nhau là kẻ thù, họ sẽ tìm cách phá hoại oracle hoặc tranh cãi về dữ liệu đầu vào.
Hơn nữa, các thỏa thuận hòa bình thường có những điều khoản mơ hồ, cần diễn giải. Ví dụ, 'rút quân' có nghĩa là gì? Là di chuyển toàn bộ binh lính ra khỏi một vùng, hay chỉ cần giảm số lượng? Một smart contract không thể xử lý sự mơ hồ. Nó đòi hỏi các điều khoản phải được lượng hóa một cách chính xác, điều mà các nhà ngoại giao thường tránh vì nó làm giảm tính linh hoạt.
Tôi đã từng tham gia một workshop về 'Blockchain cho hòa bình' tại Đại học Thâm Quyến năm 2024. Một giáo sư quan hệ quốc tế đã hỏi tôi: 'Cô có nghĩ rằng Hamas và Israel sẽ đồng ý dùng cùng một oracle không?' Tôi im lặng. Đó là điểm mù mà chúng ta, những người theo chủ nghĩa lý tưởng, thường bỏ qua: blockchain không thể giải quyết xung đột về bản sắc và lịch sử. Nó chỉ có thể quản lý các thỏa thuận sau khi lòng tin cơ bản đã được thiết lập.
Takeaway: Phán đoán mang tính tiến bộ
Vậy blockchain có thể làm gì cho Lebanon? Nó không thể thay thế ngoại giao, nhưng nó có thể trở thành một lớp trung gian kỹ thuật giúp giảm thiểu gian lận trong các thỏa thuận nhỏ hơn - như trao đổi tù nhân, phân phối viện trợ nhân đạo, hoặc quản lý các 'vùng thí điểm' mà Thủ tướng Salam nhắc đến. Hãy bắt đầu từ những thứ nhỏ, nơ mà các bên có thể thấy được lợi ích cụ thể.
Tôi kết thúc bài viết này không phải bằng một câu trả lời, mà bằng một câu hỏi: Liệu một ngày nào đó, chúng ta có thể viết mã nguồn cho hòa bình, và tin tưởng rằng nó sẽ được thực thi một cách công bằng hơn bất kỳ con người nào? Tôi không biết. Nhưng tôi biết rằng, giống như lần đầu tiên tôi nhìn thấy dòng chữ 'Hello, World' trên màn hình, tôi vẫn muốn thử.
