Unitree IPO – Vòng lặp lịch sử của những câu chuyện hiếm hoi

Con robot G1 đứng yên trên sân khấu, bàn tay cơ khí mở ra rồi khép lại. Phía sau, màn hình LED không chiếu logo công ty, mà nhấp nháy ba con số: 0,02%, 276,04%, 466,61%. Tỷ lệ trúng cổ phiếu dự kiến, mức tăng trung bình của cổ phiếu sàn A, và mức tăng trung bình dành riêng cho sàn khoa học công nghệ. Dưới khán đài, không ai nhìn vào robot. Họ nhìn vào điện thoại, vào màn hình giao dịch, vào số dư tài khoản. Khoảnh khắc đó tôi nhận ra: con robot trên sân khấu không còn là một sản phẩm. Nó là một tấm vé số được phủ một lớp sợi carbon. Tôi đã chứng kiến một khung cảnh tương tự vào năm 2017, trong một quán cà phê nhỏ ở Đài Bắc. Tối hôm đó, tôi đọc whitepaper của Status – một ứng dụng nhắn tin tuyên bố sẽ “mở khóa internet phi tập trung”. Không có sản phẩm, không có người dùng, chỉ có một câu chuyện được vẽ rất đẹp. Tôi vẫn mua 0,2 ETH trong đợt ICO, vì tôi sợ bị bỏ lại. Hai tháng sau, token đó tăng gấp 10 lần. Tôi bán ra, có lãi, và tin rằng mình hiểu thị trường. Chỉ đến sau này tôi mới thấy: thứ tôi giao dịch không phải là ứng dụng, mà là sự khan hiếm được tạo ra từ một câu chuyện. Cùng một khuôn mẫu, cùng một nỗi sợ, chỉ khác tên gọi. Hôm nay, Unitree – nhà sản xuất robot Trung Quốc có trụ sở tại Hàng Châu – đang mở bán câu chuyện “cổ phiếu robot hình người đầu tiên”. Đợt niêm yết trên sàn khoa học công nghệ Thượng Hải đã tạo ra một trong những cơn sốt mua cổ phiếu lớn nhất trong năm. Các công ty chứng khoán dự báo tỷ lệ trúng bình quân chỉ 0,02–0,03%, so với 0,47% của Trường Tân – một công ty bán dẫn niêm yết cùng thời điểm. Người ta gọi đó là cơ hội hiếm có. Nhưng tôi gọi đó là một từ quen thuộc trong thị trường tiền mã hóa: low float – lượng cổ phiếu lưu hành nhỏ, tạo ra cảm giác khan hiếm nhân tạo. Trong crypto, low float là công thức cho những đợt tăng giá bùng nổ. Nó cũng là công thức cho những đợt sụp đổ không phanh. Khi một tài sản được định giá bởi sự hạn chế về nguồn cung, thay vì được định giá bởi dòng tiền hay lợi nhuận, nó phụ thuộc hoàn toàn vào tâm lý của người mua phía sau. Nếu người mua tiếp theo không xuất hiện, người nắm giữ cuối cùng sẽ trả giá. Trong giới đầu tư crypto, chúng tôi có một thuật ngữ cho điều đó: exit liquidity – thanh khoản thoát ra. Bạn có thể gọi nó là “người cuối cùng”. Lịch sử những đợt IPO nóng bỏng không thiếu ví dụ. Nhưng với một công ty robot, rủi ro còn lớn hơn, bởi vì niềm tin vào “tương lai robot hóa” trong ngắn hạn luôn vượt xa khả năng kỹ thuật hiện thực. Tôi muốn nhìn vào năng lực cốt lõi của Unitree một cách lạnh lùng, dưới góc nhìn của một người từng dành hàng tuần để kiểm tra mã nguồn các giao thức blockchain. Về phần cứng, tôi đánh giá họ mạnh: 4 trên 5 điểm. Họ tự sản xuất động cơ, bộ giảm tốc hành tinh, tích hợp dây chuyền lắp ráp, và có một lợi thế chi phí thực sự. Giống như một sàn giao dịch phi tập trung có thanh khoản sâu, hạ tầng này vững chắc, khó bị chèn ép. Nhưng về “bộ não” – lớp trí tuệ nhúng giúp robot hiểu và phản ứng với môi trường bên ngoài – tôi chỉ có thể chấm 2 trên 5. Những video robot chạy nhảy, leo cầu thang, mở cửa, tất cả đều là những động tác được lập trình sẵn trong một môi trường được kiểm soát. Khi gặp một đứa trẻ chạy ngang, một vũng nước trơn, hay một cánh cửa kẹt, robot vẫn có thể phản ứng chậm. Điều này giống với một giao thức tài chính có tổng giá trị khóa lớn nhưng chưa được kiểm toán: đẹp đẽ trong bảng điều khiển, mong manh khi gặp điều kiện thực tế. Sự tương đồng với mùa NFT 2021 khiến tôi không thể thoải mái. Khi đó, ai cũng tin rằng ảnh hồ sơ là tương lai của danh tính số. Những bức pixel được bán với giá triệu USD. Tôi từng sở hữu một CryptoPunk và có lãi, nhưng cảm giác sau khi bán không phải là chiến thắng – mà là sự trống rỗng. Tôi đã viết trong một bài phân tích: “NFT – pixel rực rỡ, tâm hồn trống rỗng”. Giờ nhìn những video robot hình người, tôi lại thấy một khoảng trống tương tự: robot – khớp nối linh hoạt, nhưng ánh mắt vẫn vô hồn. Kỹ thuật cơ khí thì tiến bộ, nhưng khả năng đưa ra quyết định trong một thế giới đầy bất định – thứ mà con người gọi là ý thức hay trí tuệ thực dụng – vẫn chỉ là một lời hứa. Tôi không phủ nhận giá trị dài hạn của ngành robot hình người. Trong một xã hội già hóa, nơi lao động chân tay khan hiếm, robot sẽ dần thay thế con người trong những công việc nguy hiểm. Nhưng đợt IPO này không được định giá dựa trên viễn cảnh đó. Nó được định giá dựa trên hai con số: 0,02% xác suất trúng và 466,61% mức tăng kỳ vọng. Đó là định giá của một trò chơi may rủi, không phải của một doanh nghiệp. Trong thị trường crypto, chúng ta gọi đó là mua theo hype. Và những người mua theo hype thường giữ túi trong một thời gian dài. Tôi từng chứng kiến một mô hình tương tự trong hệ sinh thái Layer 2 sau bản nâng cấp Dencun. Có một thời điểm các nhà đầu tư tin rằng blob data sẽ khiến phí gas rẻ vĩnh viễn, và mọi rollup trên thế giới có thể mở rộng vô hạn. Rồi dữ liệu xếp lớp, tắc nghẽn xuất hiện, câu chuyện “rẻ mãi mãi” vỡ tan. Tôi nhận ra một quy luật phổ quát: mọi thứ được cho là “không thể xảy ra” đều có thể xảy ra, và mọi thứ được cho là “sẽ kéo dài mãi” đều kết thúc. Robot hình người cũng không nằm ngoài quy luật đó. Sự tiến bộ của robot là có thật, nhưng khái niệm “robot thay thế công việc con người trong vòng một năm” là một câu chuyện bán cổ phiếu, không phải một kế hoạch sản xuất. Điều phản trực giác nhất trong câu chuyện này là: sự khan hiếm – thứ khiến ai cũng muốn tham gia – lại chính là thứ làm tăng rủi ro. Càng ít cổ phiếu lưu hành, giá càng dễ bị đẩy lên, nhưng cũng càng dễ bị sụp đổ khi tin xấu xuất hiện. Trong một thị trường có quá ít thanh khoản thật, mọi thứ có thể quay đầu trong một phiên giao dịch. Tôi đã chứng kiến sự sụp đổ của hàng loạt dự án DeFi năm 2020, nơi tổng giá trị khóa lớn nhưng chỉ một nhóm nhỏ nắm giữ phần lớn thanh khoản. Khi một con cá voi bán ra, cả chuỗi sụp đổ. Người mua lẻ – những người nhìn thấy TVL béo bở và nhảy vào sau cùng – là những người chịu thiệt hại nặng nề nhất. Có một khía cạnh thú vị khác mà hầu như không ai trong làn sóng IPO nhắc đến: nếu robot thật sự trở thành một phần của nền kinh tế lao động, chúng sẽ cần hạ tầng thanh toán máy-máy – nơi blockchain có thể đóng vai trò trung tâm. Một robot không có ví, không có danh tính số, không có hợp đồng thông minh để tự thanh toán chi phí năng lượng và bảo trì, thì không thể vận hành độc lập. Trong tương lai, các công ty robot có thể không chỉ bán phần cứng, mà còn bán quyền vận hành dưới dạng token, hoặc mở một thị trường dữ liệu phi tập trung. Nhưng đó là một tầm nhìn xa vời đến mức không nên dùng nó để biện minh cho việc mua cổ phiếu ở mức giá ngày đầu tiên bằng mọi giá. Sự khan hiếm không bao giờ là một tuyên bố về giá trị; nó chỉ là một tuyên bố về cung cầu. Khi đợt IPO này diễn ra, hàng trăm nghìn tài khoản sẽ lao vào tranh nhau một phần rất nhỏ. Họ không phải là những nhà đầu tư tin vào tương lai của robot. Họ là những người chơi một ván bài mà xác suất thắng là 0,02%, nhưng giải thưởng được tô vẽ bằng mức tăng 466%. Tôi đã nhìn thấy vòng lặp đó nhiều lần: 2017 là ICO, 2021 là NFT, bây giờ là robot hình người. Kết cục thì giống nhau – một số ít người thắng lớn, một số đông người giữ lại một bài học đắt giá. Vậy bạn đang đặt cược vào con robot, hay đặt cược vào câu chuyện mà con robot đang kể? Câu hỏi này nghe có vẻ đơn giản, nhưng nó là câu hỏi khó nhất trong mọi chu kỳ thị trường. Khi sự khan hiếm không còn – khi mọi công ty robot đều có thể lên sàn, khi truyền thông ngừng nhắc đến danh hiệu “cổ phiếu robot hình người đầu tiên” – thứ còn lại trong danh mục của bạn là một cổ phiếu có giá trị nội tại thật sự, hoặc chỉ là một mảnh vụn của một cơn sốt đã qua. Nhưng tôi không thể trả lời thay bạn. Tôi chỉ biết rằng khi một thứ gì đó khiến tất cả mọi người cùng nói “phải mua”, thì đó chính là lúc tôi bắt đầu kiểm tra lý do vì sao.